Οντοανάλυση-Αντιψυχιατρική


H κατανόηση της ψυχοπαθολογίας μέσα από το υπαρξιακό-φαινομενολογικό μοντέλο, απασχόλησε τον Ελβετό ψυχίατρο Ludwig Binswanger, ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της daseinanalytical ψυχιατρικής. Το πρωταρχικό του ενδιαφέρον στράφηκε στην πρακτική εφαρμογή της φαινομενολογίας του Heidegger, στις θεωρίες των νευρώσεων και στην ψυχοθεραπεία. Θεωρούσε τις απόψεις του Freud θεωρητικές, αναπόδεικτες κατασκευές που καμιά σχέση δεν έχουν με την οντολογική υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου. Η υπαρξιακή ανάλυση, ισχυρίζεται, είναι μια εντρύφηση στην εμπειρία της ύπαρξης. Η θεραπεία λοιπόν πρέπει να έχει σαν βάση της την ανθρωπολογική προσέγγιση του ατόμου και της ψυχής του. Ο πάσχων, μας λέει, ο "πάσχων εν τω κόσμω", δεν μπορεί να απομονωθεί ούτε να θεραπευθεί με μοντέλα αιτιοκρατικά, με μηχανισμούς απαλλαγμένους από τον κόσμο.
Στην οντολογική ψυχιατρική προστέθηκε και η σημαντική θεωρία του Ρώσου ψυχίατρου Eygene Minkowski, ο οποίος εισήγαγε τη σχέση της διάστασης του χρόνου για την κατανόηση της νοητικής ασθένειας. Δημιουργήθηκε έτσι μια γενική θεωρία της ανθρώπινης "χρονικότητας" η οποία εφαρμόστηκε για την κατανόηση της ψυχοπαθολογίας. Η εργασία του Minkowski βασίστηκε στην άποψή του ότι η νοητική ασθένεια δημιουργείται μέσα από μια αδυναμία ενόρμησης για ζωή, μαζί με μια άρνηση στο επίπεδο της χρονικότητας. Η ατομική έξαρση αδυνατίζει, η σύνθεση της ανθρώπινης προσωπικότητας συνθλίβεται και τα στοιχεία που την αποτελούν αναζητούν ανεξαρτησία. Η έννοια του χρόνου ισοπεδώνεται και το άτομο πιστεύει ότι ο χρόνος είναι ένα συνεχές μονότονο στοιχείο. Ο χρόνος για τον σχιζοφρενή κυλάει πιο αργά χωρίς μελλοντικό άξονα στην δομή του. Ο Minkowski ανακάλυψε ότι οι ψυχωτικοί ασθενείς με δυσκολία σχετίζονται με τον χρόνο, δεν υπάρχει γι αυτούς παρελθόν και μέλλον παρά μόνο ένα οδυνηρό παρόν. Αν μπορούμε να βοηθήσουμε το άτομο που υποφέρει να εστιάσει σε κάποιο σημείο του μέλλοντος το οποίο θα είναι έξω από το άγχος ή την κατάθλιψή του τότε η μάχη θα έχει κερδηθεί στο μισό, γράφει ο Rollo May στο Existence: a new dimension in Psychiatry and Psychology. Με αυτήν την προοπτική, ο οντολογικά φυλακισμένος ασθενής αντιμετωπίζει την πιθανότητα να επιλέξει τα νοήματα που επιθυμεί, το χωροχρονικό του στίγμα ( αλλάζοντάς το αν χρειαστεί αρκετές φορές), την προσωπική του αφήγηση και την μελλοντική του δυνατότητα ως υποκειμένου.
Henry EyΣτο ίδιο μοντέλο οντολογικής ψυχιατρικής κινήθηκε και ο Γάλλος ψυχίατρος και φιλόσοφος Henry Ey, ο οποίος εισήγαγε τον όρο χρονική συνείδηση για να περιγράψει την ενοποιημένη θεωρία του της ψυχοπαθολογίας (βασισμένη πάνω στην θεωρία του Βρετανού νευρολόγου Jackson) την οποία αποκάλεσε " όργανο-δυναμική". Με τον όρο οργανική ο Ey θέλησε να υπογραμμίσει την ιεραρχική δομή του ανθρώπινου οργανισμού δηλαδή την διαρθρωτική του υποδομή και την ψυχική του υπερδομή. Με τον όρο "δυναμική" θέλησε να τονίσει τις διαδικασίες της εξέλιξης κατά την οποία ο οργανισμός δομεί και αποδομεί. Κάτω από αυτό το πρίσμα, οι νοητικές διαταραχές δηλώνονται σαν μια ανεπάρκεια η οποία προκαλεί την κατάρρευση των ομαλών δομών και τη σταδιακή μείωση και υποβάθμιση των φυσικών και βιολογικών λειτουργιών. Η συνείδηση βυθίζεται στο ασυνείδητο και στο φαντασιακό – πράγμα που διαπιστώνεται από τα όνειρα και τον ύπνο. Ο χρόνος αποκτά πλασματική ροή η οποία όμως βιώνεται από το άτομο ως πραγματική. Η φαινομενολογική ανάλυση εδώ είναι απαραίτητη βοήθεια στην θεραπεία γιατί εστιάζει στην αλλαγή της σχέσης του dasein του ατόμου με την αίσθησή του της πραγματικότητας και της μη-πραγματικότητας. Ο Ey προσέγγισε την ψύχωση μέσα από μια ζεύξη των φιλοσοφικών θεωριών της συνείδησης του Husserl και του Heidegger και των λειτουργιών τού εγκεφάλου. Με αυτόν τον τρόπο προσπάθησε να εξηγήσει την ψύχωση μέσα από το υπαρξιακό νόημα των ψυχωτικών συνδρόμων αλλά και των κλινικών αναφορών. Για τον Ey, το αντικείμενο της ψυχιατρικής δεν πρέπει να είναι το μυαλό, οι νευρώνες ή τα γονίδια αλλά η ανθρώπινη ύπαρξη και προτρέπει σε μια οντολογία της ανθρώπινης ολότητας

Ronald laing(Ο όρος αντί-ψυχιατρική εισήχθη από τους laing και Cooper στις αρχές της δεκαετίας του' 60. Η κυρίαρχη ιδεολογία του κινήματος ήταν η αντίθεσή του πάνω στην έννοια της ψυχικής ασθένειας και η κριτική στην εξουσιαστική νοοτροπία της κλασικής ψυχιατρικής και της ίδρυσης θεσμών για την ψυχική υγεία. Ο Cooper ορίζει την αντί-ψυχιατρική ως εξής: " Αντιστρέφει τους ρόλους του ψυχιατρικού παιχνιδιού, επιτίθεται στην ιατρική εξουσία όπως αυτή ενσωματώνεται στην διάγνωση. Αμφισβητεί τον ταπεινωτικό τρόπο με τον οποίο διεξάγεται η ψυχιατρική διαδικασία της συνέντευξης και της πρακτικής. Καταργεί την ιεραρχική, εξουσιαστική δομή του ψυχιατρικού μηχανισμού αναγνωρίζοντας ότι ο τρελός μπορεί να είναι αυτός που εκφράζει την κεντρική εξουσία. Απέχει από το κλασικό ψυχιατρικό μοντέλο με σκοπό το άνοιγμα της ανθρώπινης εμπειρίας και όχι τον περιορισμό της (αυτό σημαίνει εγκατάλειψη όλων των μορφών θεραπείας του σοκ, ινσουλίνη, ηλεκτροσόκ κλπ.) Καταργεί όλες τις μορφές σεξουαλικής καταπίεσης." O David Cooper δημιούργησε το 1962 την Villa 21, μια αντιψυχιατρική πτέρυγα του νοσοκομείου Shenley, που είχε σαν στόχο να αποδομήσει το ίδιο το περιβάλλον της πτέρυγας. Οι "ασθενείς" και το "προσωπικό" δεν φορούσαν στολή και προσπαθούσαν να χειριστούν τα συναισθηματικά προβλήματα χωρίς ανταποκριτική ανάμειξη. Ο ίδιος γράφει για την θεραπευτική του προσέγγιση: " εντοπίζεται κυρίως στην έμφυτη πράξη της μη-καταπίεσης και βασίζεται στη συνειδητοποίηση ότι σε αυτού του είδους τη σχέση (θεραπευτή-θεραπευόμενου) κανείς δεν μπορεί να καταπιέσει κανέναν και για τίποτα." (Villa 21, Cooper 1980) O Cooper αντιμετωπίζει την ψυχική ασθένεια με όρους κοινωνικής "ετικετοποίησης". Η ψυχική υγεία, ισχυρίζεται, βασίζεται σε αντιλήψεις περί κοινωνικής νόρμας, αντιλήψεις τις οποίες οφείλουμε να δούμε μέσα στο ίδιο το περιεχόμενο της οικογένειας. Μέσα από περίπλοκα double-binds, η οικογένεια κανονίζει όχι μόνο την επιτρεπτή συμπεριφορά αλλά και την επιτρεπτή εμπειρία. Ο βασικός ρόλος της οικογένειας, γράφει, " Βρίσκεται στην κοινωνική μεσολαβητική λειτουργία της. Ενισχύει την πραγματική εξουσία της κυρίαρχης τάξης σε οποιαδήποτε εκμεταλλευτική κοινωνία, παρέχοντας σε κάθε κοινωνικό θεσμό μια εξαιρετικά ελεγχόμενη παραδειγματική μορφή. Γι' αυτό το λόγο συναντάμε το αντίγραφο του οικογενειακού μηχανισμού στις κοινωνικές δομές του εργοστασίου, των συνδικάτων, του σχολείου, του πανεπιστημίου, των μεγάλων επιχειρήσεων, της εκκλησίας, των πολιτικών κομμάτων και του κυβερνητικού μηχανισμού, των ενόπλων δυνάμεων, των νοσοκομείων, ψυχιατρείων κλπ." Η τρέλα λοιπόν γίνεται μια προσπάθεια επανακατασκευής του εαυτού, που αν αφεθεί να ολοκληρωθεί μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα την ανανέωσή ψυχής και σώματος". Αυτό που λείπει από το διαταραγμένο είναι για να μπορέσει να "αναλάβει" την ύπαρξή του είναι η συναίσθηση της ηθικό-ιστορικής του αξίας και η ενσωμάτωση αυτής της αξίας μέσα στο χωροχρονικό του γίγνεσθαι.

David CooperΗ Οντολογική ψυχιατρική ενώνει την ψυχιατρική με την φιλοσοφία της ύπαρξης. Τοποθετεί καινούργιες βάσεις στην κατανόηση των ψυχωτικών εμπειριών και εισάγει την έννοια της αβεβαιότητας και της μη- απόδειξης των ψυχιατρικών θεωριών. Το αντί-ψυχιατρικό κίνημα έδωσε τεράστια έμφαση στην κοινωνική αιτία των ψυχικών ασθενειών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη υπερασπιστικών για τους ψυχικά ασθενείς ιδεών και θεωριών που αν και δεν είχαν πάντα το αναμενόμενο αποτέλεσμα, ωστόσο κατάφεραν να δημιουργήσουν ανησυχίες για την νομική, την κοινωνική και την προσωπική τους κατάσταση μέσα στα ιδρύματα. Η ανθρώπινη ύπαρξη, είπε ο Ey, πρέπει να είναι η συνεχής μας φροντίδα, η ανθρώπινη ύπαρξη είναι μια δυναμική προς την ελευθερία, την συνείδηση και την υπέρβαση.